Didascalie:
Promontore
Nesazio
Galesan
Tuti quei che legi l’Arena i sa che Pola, come Roma, ga sete coli; ma forsi no tuti xe al corente che la cità iera divisa in 11 rioni: Portaurea, Foro, San Martin, Arena, Siana, Castagner, Stassion, San Micel, San Policarpo, Veruda e Zaro; pochi savarà che gavevimo 5 soborghi: Montegrande, Valmade, Valdibeco, Bussoler e Vintian; ma ‘desso, e son squasi sicuro de no sbaliar, nissun gnanca pensava che gavevimo 18 borgate: Scatari, Sichici, Giadreschi, Sissan, Lisignan, Medolin, Pomer, Bagnole, Vincural, Promontore, Lavarigo, Monticchio, Altura, Cavran, Stignan, Fasana, Peroi e Galesan. Ste notissiole, che go trovado in un vecio opuscolo e che no gaveva date de riferimento, me ga ‘ssai incuriosido no tanto par i rioni e i soborghi ma de più par le borgate. No me ricordo che usassimo la parola borgata; disevimo -“Andemo a Fasana”, o -“Son stado a Peroi”, opur -“Galesan xe un bel paese”, etc. Insoma sto numero 18 continuava a incuriosirme e cussì me son butà a zercar tra le tante carte che go, par portarve a passegio nei dintorni de Pola. Par la prima escursion partimo dal mercà e su par via Promontore, passemo davanti la Casa Balila, el canpo sportivo del Grion e, passà Valdibeco, co’ una deviassion a destra trovemo Vincural con le sue cave romane e più avanti Bagnole sistemada nel golfeto de porto Olmo grando e nominada, ai nostri tenpi, par la fabrica de sardine. Tornemo sula strada principal e a l0 chilometri de Pola trovemo Promontore situada nel punto più meridional de l’Istria, su una penisoleta che i Romani ciamava Promontorium Polaticum e che dopo più de 1000 ani xe diventado Promontore. Xe una penisoleta mossa, con pini e graie aromatiche. Nela parte più a sud se trova la tore del faro alta 31 metri, visavì de sto faro xe l’isoleta de Fenoliga diventada inportante dopo che sul suo teritorio i ga trovado orme preistoriche de quei bestioni che se ciamava dinosauro triceratopus. Seconda gita:stavolta ciapemo via Medolin e dopo circa 9 chilometri rivemo nela borgata che ghe ga dado el nome ala via che gavemo percorso e che xe situada nel golfo che porta ancora el medesimo nome; in posission riparada, con spiage sabiose, pineta e autocanpegio, ideal par el turismo. Nela parte interna del golfo, prima de Medolin, trovemo Pomer con alevamenti de ostrighe; massimo splendor par sto paeseto in epoca romana con vile, terme e stabilimenti par lavorar vin e oio. Par el terso tragito partimo de l’ospedal e su par via Sissan rivemo a Scatari sorto nel XVI secolo sora un modesto rilievo ciamado monte Urban; proseguendo rivemo a Sichici su l’antica strada che de Pola porta a Sissan, posta in una valeta e formada in principio de poche case che xe aumentade de numero co’ l’arivo de gente foresta; a sud se vedi l’altura ciamada Turcian dove i Austriaci, par fabricar un forte i ga mandà in malora i resti de antiche abitassion romane e bisantine. Dopo 8 chilometri da Pola rivemo a Sissan che xe stado uno dei più grossi centri del contado, dove probabilmente sorgeva un castrum e dove xe sta trovade diverse testimonianse dela presensa romana; nel XV e XVI secolo Sissan decadi, come altri paesi, par pestilense e malaria; le famee benchè decimade ga senpre mantegnudo le carateristiche italiane del paese. Proseguendo se riva a Lisignan che sorgi sora una colineta alta 61 metri, la sua origine xe nominada nel I° secolo a.C., quando le tere xe stade divise in centurie e dade in proprietà ai legionari romani. Me son dimenticado de nominar Giadreschi che se trova in questa zona, più vissin de Sichici che de Sissan; le sue prime case xe sta tirade su dala famea morlacazaratina Jadressic che cussì ga dado el suo nome a sta borgata. Ai nostri tenpi se gavariimo fermadi a far marenda in Siana, in ostaria de Sicola, prima de ciapar la strada che dopo 8 chilometri ne porta a Lavarigo,in una zona calcarea con numerose doline, la più larga ga 500 metri de diametro; el xe traversado da l’antica strada che de Pola va verso Barbana e la Liburnia. Nei dintorni boschi estesi dove vegniva a rifornirse anca quei de Promontore; nele vicinanse esisti le rovine de un vilagio abandonado de secoli e che dovaria esser l’antico Ravarigo de origine romana. Nele vicinanse trovemo Altura, su de un altopian carsico a 10 chilometri de Pola; dove che se trova le rovine de Nesassio, inportante sito archeologico, capitale dei Istri, ciapada e distruta dai Romani nel 173 a.C. e l’aereoporto. Da Altura passava la strada romana par Albona e anca quela che andava in zo a porto Badò e po tornava in su rivando a Cavran, anticamente Capranium, probabilmente par la prevalensa dei alevamenti de capre; el paese xe fra porto Badò e porto Vignola, sora una altura de 150 metri par una meraviliosa panoramica sul Quarnero, Cherso e Lussin. A nord-est del aereoporto de Altura, a est dela strada par Barbana e Fiume, sora un rilievo co’ un altro bel panorama xe Monticchio, spopolado diverse volte par incursioni, pestilense guere, el xe sta ripopolado nel 1647 col un bel numero de morlachi; a poca distansa sorgeva, nei tenpi antichi, un castelier e nel medioevo una fortificassion ciamada Moncastel. ‘Desso se spostemo par zercar le borgate che guardava verso el canal de Fasana. Partimo dal Ponte, su par via Dignan, a no granda distansa, al centro del promontorio colinoso a nord del porto de Pola, trovemo Stignan, tuto torno boschi de pini maritimi, prà e canpi coltivadi; lungo la costa meridional de sto teritorio xe sta trovadi i resti de antiche vile e bagni romani. Par la precision, gavemo lassado la via Dignan a Montegrando e gavemo girà a sinistra par una strada secondaria. De Stignan, par strade interne, rivemo a Fasana, de senpre porto de pescadori ma anca posto de contadini che ga savù sfrutar la tera par coltivar olivi,vide e fruti. Fasana xe una bela citadina e ciamarla borgata me par una ofesa. Porto de inbarco par andar a Brioni; de origine romana, la vegniva ciamada Phasiana. Squasi tuta la costa da Fasana a Pola iera posto de vilegiatura par i siori de cità e logo ideal par coltivar ostrighe e pedoci. Pochi chilometri a nord de Fasana, rente el mar se trova Peroi; dopo le numerose pestilense che ga fato strage in Istria xe sta portadi a Peroi, in diversi momenti, imigrati da Grecia, Serbia, Montenegro; i fasanesi quando i parlava de quei de Peroi i li ciamava “greghi”, vista la diferensa che i gaveva nel parlar. E son rivà finalmente a l’ultima borgata de questa che xe stada una ricerca bastansa longa e rica de sorprese anca par mi. Galesan iera abitado fin dala preistoria; el iera propio al centro de l’agro colonico polese e qua se incrosava le linee (cardo e decumano) che i Romani usava par divider el teritorio che in parte vegniva dado ai veterani. Par che el posto, dove ‘desso xe el paese, fussi proprietà de uno de ‘sti veterani vignudo da la Gallia, da qua l’antico nome de Gallicianum. La storia de sta località xe longa e varia, scrivarò solo qualche picolessa in proposito. Nei ani dela pestilenza (XVI e XVII secolo) Galesan xe stado un dei posti che ga tribolado meno dei altri. Par via de la origine italiana la popolassion del paese, nel 1915, iera stada deportada a Wagna. Nele vicinanse dela foiba ciamada Canal de Carpi, a 45 metri de profondità, xe sta trovada una sorgente de aqua linpidissima e de notevole portada utilisada par rifornir Fasana e Pola. T.B.